Tarihte bilinen ilk ve en ünlü mor boya olan “Sur moru” (Tyrian purple) veya “Fenike moru“, günümüzde Lübnan sınırları içerisinde yer alan antik Fenike şehri Sur’da (Tyre) bulunmuştur.
MÖ 15. yüzyıl civarında Fenikeliler tarafından keşfedilen bu renk, Akdeniz kıyılarında yaşayan Murex cinsi dikenli deniz salyangozlarının salgılarından elde ediliyordu. Üretimi son derece zahmetli olduğu için (küçük bir miktar boya elde etmek için on binlerce salyangoz gerekiyordu) bu boya altından bile daha değerliydi.
Bu olağanüstü pahalılığı ve zor üretimi nedeniyle mor renk, yüzyıllar boyunca zenginliğin, gücün ve soyluluğun simgesi haline gelmiş; Roma, Bizans ve diğer birçok imparatorlukta sadece kraliyet ailesinin ve en üst düzey yetkililerin giymesine izin verilmiştir.
Eğer sentetik (kimyasal) mor boyanın keşfini soruyorsanız; ilk sentetik mor boya olan “Mauveine” (Morin), 1856 yılında İngiltere’de 18 yaşındaki kimyager William Henry Perkin tarafından sıtmaya çare bulmaya çalışırken tesadüfen laboratuvarda bulunmuştur. Bu keşif, modern kimya ve boya endüstrisinin de başlangıcı kabul edilir.
Fenike’nin Önemi
Antik çağda “Fenike” uygarlığına ev sahipliği yapan sahil şeridi, günümüzde büyük ölçüde Lübnan sınırları içindedir. Mor boyanın bulunduğu Sur (Tyre) şehri de bugün Lübnan’ın güneyinde yer alan tarihi bir sahil kentidir.
Lübnan, Orta Doğu’da Akdeniz’in doğu kıyısında yer alan, yüzölçümü küçük ancak tarihi ve kültürel dokusu çok yoğun bir ülkedir. Kuzeyinde ve doğusunda Suriye, güneyinde ise İsrail bulunur. Başkenti Beyrut’tur. Ülkenin genel özellikleri şunlardır:
- Kültürel ve Dini Çeşitlilik: Orta Doğu’nun demografik olarak en çeşitli ülkelerinden biridir. Nüfusu Müslümanlar (Sünni ve Şii), Hristiyanlar (Maronit, Rum Ortodoks, Ermeni Katolik vb.) ve Dürzilerden oluşur. Siyasi sistemi de bu dini gruplar arasında gücün paylaştırılmasına dayalı özel bir sisteme (konfesyanizm) dayanır.
- Tarih ve Toplum: 20. yüzyılın ortalarında güçlü ekonomisi, bankacılık sektörü ve turizmi sayesinde “Orta Doğu’nun İsviçresi“, başkent Beyrut ise hareketli yaşamı ve mimarisiyle “Orta Doğu’nun Paris’i” olarak anılıyordu. Ancak 1975-1990 yılları arasında yaşanan yıkıcı iç savaş ve son yıllarda derinleşen ekonomik, politik krizler ülkenin bu eski parlak günlerinden uzaklaşmasına neden oldu.
- Coğrafya ve İklim: Tipik bir Akdeniz ülkesidir. Orta Doğu’nun genelinin aksine geniş çöller barındırmaz. Dağlık bir coğrafyası vardır; aynı gün içinde hem Akdeniz’de denize girip hem de yüksek dağlarında kayak yapılabilecek bir iklim çeşitliliğine sahiptir. Ülkenin ulusal sembolü, bayrağında da yer alan ve antik çağlarda Fenikelilerin gemi yapımında kullandığı meşhur Lübnan sediridir.
- Mutfak: Akdeniz ve Arap mutfağının harmanlandığı oldukça zengin ve dünya çapında ünlü bir mutfağı vardır. Humus, tabbule (tabbouleh), falafel ve çeşitli zeytinyağlı mezeler bu mutfağın temel taşlarındandır.
Mor Rengin Keşfi
Mor rengin (Sur moru) Fenike sahillerinde tam olarak nasıl, ne zaman ve kim tarafından bulunduğu kesin olarak bilinmemektedir. Tarihi bir kayıt olmaması nedeniyle bu konu hem bilimsel tahminlere hem de mitolojik efsanelere konu olmuştur.
Fenikeliler denizci bir halktı ve o dönemde özel olarak bir boya aramıyorlardı. Tarihçiler ve arkeologlar bu keşfin tamamen tesadüfi olduğu konusunda hemfikirdir. Konuyla ilgili öne çıkan iki farklı görüş şunlardır:
1. Tarihsel ve Bilimsel Görüşler (Tesadüfi Keşif)
- Yiyecek arayışı: Sahil halkının Murex cinsi dikenli deniz salyangozlarını yiyecek olarak topladığı düşünülmektedir. Bu salyangozların kabuklarını kırıp etini çıkarırken salgı bezlerindeki sıvı ellere veya sepetlere bulaşmış olmalıdır. Bu sıvı başlangıçta renksiz veya sarımtıraktır ancak güneş ışığı (UV) ve havayla (oksijen) temas ettiğinde kimyasal bir reaksiyona girerek sırasıyla yeşil, mavi ve en son kalıcı bir mora dönüşür.
- Balıkçılık faaliyetleri: Bir diğer görüş ise bu salyangozların balık ağlarına veya tuzaklara takıldığı yönündedir. Salyangoz, tehlike anında savunma mekanizması olarak bu sıvıyı salgılar. Ağları sudan çıkaran balıkçılar, güneşte kuruyan ağların iplerinin canlı bir mor renge büründüğünü fark etmiş olabilirler.
2. Mitolojik Görüş (Melkart’ın Köpeği Efsanesi)
Antik Yunan ve Roma metinlerinde anlatılan meşhur bir efsaneye göre keşif şöyledir: Fenike tanrısı Melkart (Yunan mitolojisindeki Herakles/Herkül), aşık olduğu su perisi Tyros ve köpeğiyle Sur (Tyre) kumsalında yürüyüş yapmaktadır. Köpek sahildeki bir deniz salyangozunu ısırır ve ağzı parlak mor bir sıvıya bulanır. Tyros bu eşsiz renge hayran kalır ve Melkart’tan kendisine sadece bu renkte kıyafetler yapmasını ister. Efsaneye göre Tyre şehrindeki mor boya endüstrisi böyle başlar.
Mor rengin icadı laboratuvarda veya doğada yapılan bilinçli bir “renk arama” çalışması değil; balıkçılık veya toplayıcılıkla uğraşan Fenike halkının güneş altındaki salyangoz salgılarının renk değiştirmesini fark etmesiyle yaşanan bir tesadüftür. Fenikeliler, tesadüfen fark ettikleri bu renk değişimini zamanla sistematik ve son derece zahmetli bir sanayi kurgusuna dönüştürdüler.
Seri Üretim Süreci
Antik çağın birincil kaynaklarına (özellikle Romalı yazar Yaşlı Plinius’un Naturalis Historia adlı eserine) ve arkeolojik kazılara göre seri üretim süreci temel olarak şu aşamalardan oluşuyordu:
- Toplama ve Ayıklama: Bolinus brandaris ve Hexaplex trunculus türü deniz salyangozları sepet şeklindeki tuzaklarla kitleler halinde toplanırdı. Büyük salyangozların kabukları kırılarak boya salgılayan bez tek tek elle çıkarılır, küçük salyangozlar ise kabuklarıyla birlikte ezilirdi.
- Tuzlama: Çıkarılan bu organik materyal, bozulmayı yavaşlatmak ve salgının akmasını sağlamak için yoğun tuza yatırılır ve yaklaşık üç gün bekletilirdi.
- Isıl İşlem (Kaynatma): Karışım, kurşun veya kalay kaplara alınarak yaklaşık 10 gün boyunca düşük ısıda yavaş yavaş kaynatılırdı. Kaynama sırasında yüzeye çıkan et ve kabuk parçaları sürekli süzülerek sıvı saflaştırılırdı.
- Oksidasyon: Başlangıçta renksiz veya sarımtırak olan bu sıcak sıvıya yün kumaşlar batırılır ve açık havada kurumaya bırakılırdı. Sıvı, güneş ışığı (UV) ve havadaki oksijenle temas ettiğinde kimyasal reaksiyona girerek o meşhur kalıcı mor rengini alırdı.
Üretim sürecinin en belirgin iki özelliği şunlardı:
- Aşırı Verimsizlik: Yaklaşık 1 gram boya elde etmek için 10.000 ile 12.000 arasında salyangoz kullanılması gerekiyordu. Bu da rengin neden altından daha pahalı olduğunu açıklar.
- Dayanılmaz Koku: Çürüyen ve kaynatılan deniz canlılarının yaydığı kükürt bazlı koku çok şiddetliydi. Bu nedenle boya atölyeleri yerleşim yerlerinin dışında, rüzgarın ters yönünde kurulmak zorundaydı. (Antik bir Yahudi yasasında, bir kadına, kocası sonradan boya üreticisi olursa kokudan dolayı boşanma hakkı tanınmıştı.)
Bilim dünyasında antik üretim süreciyle ilgili bazı görüş ayrılıkları bulunur. Plinius’un anlatımı temel kabul edilse de modern kimyagerler ve arkeologlar boyanın kumaşa tutunmasını sağlayan “indirgeme” evresinde tek bir yöntemin olmadığını savunur. Fenikelilerin boyayı kumaşa sabitlemek için anaerobik fermantasyon (oksijensiz mayalanma) mu kullandıkları, yoksa karışıma bayat idrar, odun külü veya deniz suyu gibi alkali maddeleri mi ekledikleri konusunda kesin bir fikir birliği yoktur. Farklı dönemlerde veya farklı atölyelerde birden fazla kimyasal yöntemin bir arada kullanıldığı düşünülmektedir.
İlgili okumalar
TarihHindistan’da İnekler Neden Kutsaldır?
TarihEkmekten Önce Bira Teorisi
Kültür & SanatEn Eski Oyuncak; Yoyo
Kültür & SanatDüğümlerin Kültürel Tarihi: Pratiklikten Sembolizme Anlam İplikleri
Kültür & SanatSaç Örgüsünün Tarihi ve Kültürel Anlamları
Kültür & SanatEvlilik ve Gelinliğin Tarihsel Gelişimi
BilimDünyanın ilk web kamerasının kahve izlemek için yapılması
TarihAntik Roma’da Elbiselerin İdrarla YıkanmasıDevamını oku · Tarih
Olympos Antik Kenti: Kısa Bir Özet
Öjenik: Amerika’dan Nazi Almanya’sına
Yugoslavya Dağılımı’nın Futbol Maçıyla Başlaması
1940’ta Los Angeles Savaşı
Isparta Gül Yetiştiriciliğinin Tarihçesi
Tazmanya (Avustralya’nın Adası) ve “Yok Oluş” Hikayesi
Fransızların Bir Dönem Patatesten Korkması
Monako Ülke mi?
Fransa’nın Greenpeace Gemisini Batırması
İrlanda’daki Sahte Türk Doktor Achmet Borumborad Hikayesi
Banliyö(Suburb) Kavramı
MS 17 Lidya Depremi
Bir yanıt yazın