Yugoslavya, 20. yüzyılın en büyük siyasi deneylerinden biriydi. “Güney Slavlarının birliği” idealine dayanan bu devletin hem kuruluşu hem de yıkılışı, Avrupa tarihindeki büyük güç dengeleri ve etnik milliyetçilikle doğrudan ilişkilidir.
Süreci iki ana başlıkta inceleyebiliriz:
Yugoslavya Niye Kuruldu?
Yugoslavya fikri, bölgedeki Slav halklarının (Sırplar, Hırvatlar, Slovenler, Boşnaklar vb.) Avusturya-Macaristan ve Osmanlı gibi imparatorlukların boyunduruğundan kurtulup, kendi kaderlerini tayin etme isteğiyle doğdu.
Güç Birliği İhtiyacı
Küçük devletçiklerin büyük imparatorluklar karşısında tek başlarına duramayacakları düşüncesi, “Slav Birliği” (Yugoslavizm) fikrini güçlendirdi.
I. Dünya Savaşı’nın Sonu (1918)
Savaş bitip imparatorluklar çökünce, 1918‘de ilk olarak “Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı” kuruldu. Daha sonra 1929‘da adı “Yugoslavya Krallığı” olarak değiştirildi.
Sosyalist İdeal (1945)
II. Dünya Savaşı‘ndan sonra Josip Broz Tito liderliğindeki partizanlar, ülkeyi Nazi işgalinden kurtardı. “Kardeşlik ve Birlik” (Bratstvo i jedinstvo) sloganıyla, etnik kökeni değil ideolojiyi merkeze alan federal bir yapı kuruldu.
Yugoslavya Niye Dağıldı?
Yugoslavya’yı bir arada tutan mekanizmalar zamanla etkisini yitirdi ve yerini derin çatışmalara bıraktı. Dağılmanın temel nedenleri şunlardır:
Siyasi Nedenler: Tito’nun Ölümü
Ülkeyi karizması ve otoritesiyle bir arada tutan Josip Broz Tito‘nun 1980‘de ölmesi, büyük bir boşluk yarattı. Tito’dan sonra gelen kolektif başkanlık sistemi zayıf kaldı ve cumhuriyetler (Sırbistan, Hırvatistan, Slovenya vb.) kendi çıkarlarını ön plana çıkarmaya başladı.
Ekonomik Kriz
1970’lerin sonundaki petrol krizi ve dış borçlar, Yugoslav ekonomisini vurdu. 1980’lerde enflasyon kontrolden çıktı. Ekonomik refah azalınca, zengin kuzey cumhuriyetleri (Slovenya ve Hırvatistan), fakir güneyi finanse etmek istemediklerini dile getirerek ayrılıkçı fikirleri savunmaya başladı.
Milliyetçiliğin Yükselişi
Komünist ideoloji zayıflayınca, yerini sert bir milliyetçilik aldı.
* Slobodan Milošević: Sırbistan’da başa geçerek “Büyük Sırbistan” hayalini canlandırdı ve Kosova gibi bölgelerin özerkliğini kaldırdı.
* Diğer Cumhuriyetlerin Tepkisi: Sırp dominasyonundan korkan Hırvatistan (Franjo Tuđman önderliğinde) ve Slovenya, bağımsızlık ilan etmeye karar verdi.
Yugoslavya’nın dağılması tek bir olayla başlamamış olsa da, 13 Mayıs 1990 tarihinde Zagreb’deki Maksimir Stadyumu‘nda oynanan Dinamo Zagreb – Kızılyıldız maçı, çözülmenin en sembolik ve şiddetli kırılma noktalarından biri kabul edilir.
Bu maç, “Yugoslavya’yı bitiren maç” olarak tarihe geçmiştir ancak arka plandaki süreci anlamak için şu detaylara bakmak gerekir:
Maksimir Stadyumu Olayları (1990)
Maç başladığında Hırvat (Dinamo Zagreb) ve Sırp (Kızılyıldız) taraftarlar arasında büyük bir çatışma çıktı. O dönemde milliyetçilik rüzgarları zaten çok sert esiyordu.
Zvonimir Boban’ın Tekmesi
Maç sırasında bir polisin (o dönemde polis Yugoslav devletini temsil ediyordu) bir Dinamo Zagreb taraftarına vurduğunu gören futbolcu Zvonimir Boban, polise uçan tekme attı. Bu an, Hırvatlar için Yugoslav otoritesine karşı milli bir başkaldırı sembolü haline geldi.
Siyasi Arka Plan
Futbol maçındaki bu patlama bir sebep değil, bir sonuçtu. Dağılmayı hazırlayan asıl nedenler şunlardı:
1. Tito’nun Ölümü (1980): Ülkeyi bir arada tutan güçlü lider Josip Broz Tito’nun ölümü sonrası etnik gerilimler su yüzüne çıktı.
2. Ekonomik Kriz: 1980’lerdeki ağır ekonomik çöküş, eyaletler arasındaki dayanışmayı bitirdi.
3. Milliyetçiliğin Yükselişi: Slobodan Milošević (Sırbistan) ve Franjo Tuđman (Hırvatistan) gibi liderlerin yükselişi, federasyonu bir arada tutmayı imkansız hale getirdi.
Savaşın Başlaması
Futbol maçından yaklaşık bir yıl sonra, 1991‘de Slovenya ve Hırvatistan‘ın bağımsızlık ilanıyla birlikte fiili savaşlar ve resmi dağılma süreci başladı.
Özetle: Futbol maçı, bardağı taşıran son damlaydı ve toplumun birbirine karşı beslediği nefretin sahaya yansımasıydı. Maç başladığında aslında zihinlerde ülke çoktan bölünmüştü.
Bir Cevap Yazın