2011 yılında British Journal of Psychiatry dergisinde yayımlanan “Lithium in drinking water and suicide mortality“(İçme suyundaki lityum ve intihar mortalitesi) başlıklı makale bu konuda çalışma yapmıştır. Çalışma, Dr. Nestor D. Kapusta ve ekibi tarafından Avusturya’nın 99 bölgesinden alınan 6.460 içme suyu örneği incelenerek yürütülmüştür.
%7,2 Oranı Nereden Geliyor? (Grafiğin Matematiği)
Görseldeki ilk grafiğin sağ alt köşesinde doğrusal regresyon formülü yer almaktadır:
y=−7,1852x+0,8652
- Buradaki x, sudaki lityum miktarını (mg/l),
- y ise standartlaştırılmış intihar ölüm oranını (SMR) temsil eder.
Formüle göre sudaki lityum miktarı (x) 0,01 mg/l artarsa, intihar oranını temsil eden y değeri;
−7,1852×0,01=−0,071852
yani yaklaşık 0,072 puan (%7,2) azalmaktadır.
Doğal Lityum Beyni Nasıl Etkiler?
Doğal kaynak sularında bulunan lityum miktarı, bir ilaç dozunun on binlerce kat altındadır. Ancak bu mikroskobik dozların uzun süreli kullanımı, beyin kimyası üzerinde bir “dip dalga” etkisi yaratır:
- Dürtüselliğin Baskılanması: Lityum, fevri ve ani tepkileri modüle eder. İntihar eylemlerinin büyük oranda anlık dürtüsellikten kaynaklandığı düşünüldüğünde, lityumun bu frenleyici etkisi en kritik mekanizmayı oluşturur.
- Nörotransmiter Dengesi: Serotonin (mutluluk) ve GABA (sakinlik) aktivitesini artırırken; aşırı uyarılmaya yol açan glutamatı dengeler.
- Nöron Koruma: Beyinde hücresel onarımı sağlayan BDNF (Beyin Türevli Nörotrofik Faktör) salınımını destekler.
Global Su Markalarında Lityum Oranları
Normal ambalajlı içme sularında lityum oranı yasal etiketleme standartları gereği genellikle beyan edilmez ve oldukça düşüktür. Ancak dünya genelindeki bazı doğal mineralli sular (maden suları), çıktıkları jeolojik katmanlar sayesinde belirgin miktarda lityum barındırır.
Standardizasyon açısından dünya çapında öne çıkan bazı markaların lityum içerikleri şu şekildedir:
- Vichy Célestins
- Menşei: Fransa
- Miktar: Yaklaşık 0,80−5,0 mg/l
- Özelliği: Dünyadaki en yüksek doğal lityum oranına sahip soda markalarından biridir.
- San Pellegrino
- Menşei: İtalya
- Miktar: Yaklaşık 0,20 mg/l
- Özelliği: İtalyan Alpleri’nin altındaki volkanik katmanlardan gelen dengeli mineral yapısına sahiptir.
- Gerolsteiner
- Menşei: Almanya
- Miktar: Yaklaşık 0,13 mg/l
- Özelliği: Zengin kalsiyum ve magnezyum bileşiminin yanında doğal lityum da barındırır.
- Evian
- Menşei: Fransa
- Miktar: Yaklaşık 0,01 mg/l
- Özelliği: Standart bir doğal kaynak suyu olup, mikro seviyede eser lityum içerir.
Bilimsel Bağlam ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bu çalışma bilimsel olarak literatürde kabul görse de, sonuçları değerlendirirken şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Korelasyon ve Nedensellik Farkı: Bu araştırma ekolojik (coğrafi) tabanlı bir çalışmadır. Belirli bir bölgedeki ortalama lityum seviyesi ile o bölgedeki intihar oranları arasındaki ilişkiyi inceler. İki veri arasında güçlü bir bağ (korelasyon) bulunması, sudaki lityumun doğrudan ve tek başına intiharları önlediği (nedensellik) anlamına kesin olarak gelmez; sosyoekonomik faktörler gibi pek çok değişken sürece etki edebilir.
- Literatürdeki Diğer Çalışmalar: Dünya genelinde (Teksas, Japonya, Yunanistan vb.) yapılan pek çok benzer çalışma, içme suyundaki eser miktardaki doğal lityumun intihar oranlarını düşürücü bir etkisi olabileceğini desteklemektedir. Ancak, örneğin Danimarka’da yapılan 22 yıllık geniş çaplı bir bireysel takip çalışmasında, bu seviyelerdeki lityumun belirgin bir koruyucu etkisi tespit edilememiştir. Bilim dünyasında konu üzerinde halen tam bir fikir birliği yoktur.
- Lityum Toksisitesi ve Doz Farkı: Lityum yüksek dozlarda ciddi organ zehirlenmelerine (toksisite) yol açabilen ağır bir psikiyatrik ilaçtır. Psikiyatride kullanılan terapötik dozlar, bu çalışmada bahsi geçen doğal kaynak sularındaki mikroskopik (eser) miktarlardan yüzlerce kat daha fazladır. Dolayısıyla bu tür çalışmalar suya lityum katarak toplumsal bir müdahale yapmayı değil, doğada kendiliğinden bulunan elementlerin insan psikolojisi üzerindeki uzun vadeli ve mikroskopik etkilerini anlamayı amaçlar.