vet, bu bilimsel olarak doğru ve oldukça güçlü bir teoridir.
66 milyon yıl önce gerçekleşen dinozor neslinin tükenmesi, üzümün (ve genel olarak modern tropikal meyve ormanlarının) dünya geneline yayılmasında ve çeşitlenmesinde kritik bir dönüm noktası olmuştur.
Dinozorların Üzümün Yayılışı Üzerindeki Etkileri
Bu durumun arkasındaki temel nedenler şu şekildedir:
-
Orman Yapısının Değişmesi ve “Işık” Faktörü
Dinozorlar (özellikle devasa otobur sauropodlar) yaşadıkları dönemde sürekli ağaçları deviriyor, dalları kırıyor ve ormanlık alanlarda geniş boşluklar açıyorlardı. Bu durum, ormanların daha açık ve seyrek kalmasına neden oluyordu.- Dinozorlardan sonra: Dev canlılar ortadan kalkınca, ormanlar hızla sıkılaştı, ağaçlar birbirine yaklaştı ve gökyüzünü kapatan yoğun bir ağaç tavanı (canopy) oluştu.
- Üzüme etkisi: Üzüm gibi tırmanıcı bitkiler (asmalıklar), bu karanlık orman yapısında hayatta kalabilmek için ağaçlara tırmanarak ışığa ulaşma evrimi geçirdi. Dinozorlar olsaydı, bu yoğun ormanlar ve dolayısıyla tırmanıcı bitkiler bu kadar rahat gelişemezdi.
-
Memelilerin ve Kuşların Sahneye Çıkışı (Tohum Dağıtımı)
Büyük dinozorların yok olmasıyla birlikte, küçük memeliler ve kuşlar hızla çeşitlenmeye ve büyümeye başladı.- Dinozorlar döneminde: Büyük dinozorlar meyveleri ve tohumları yedikleri zaman, devasa sindirim sistemleri bu tohumları genellikle tamamen öğütüyor ve yok ediyordu.
- Dinozorlardan sonra: Yeni türeyen kuşlar ve memeliler, üzüm gibi etli meyveleri yediklerinde tohumları sindirmeden dışkı yoluyla uzak mesafelere taşıdılar. Bu durum, üzümün coğrafi olarak dünyaya yayılmasını muazzam ölçüde hızlandırdı.
Bilimsel Kanıt
2024 yılında Nature Plants dergisinde yayımlanan bir çalışmada, bilim insanları Kolombiya, Panama ve Peru’da 60 ila 19 milyon yıl öncesine ait fosilleşmiş üzüm tohumları (Vitaceae familyası) buldular. Keşfedilen en eski üzüm tohumu fosillerinin tam olarak dinozorların yok oluşundan hemen sonrasına (yaklaşık 60 milyon yıl öncesine) tarihlenmesi, bu teoriyi kanıtlayan en somut veri olarak kabul ediliyor.
Üzümün Tırmanıcılığı
vet, üzüm asması (Vitis vinifera) botaniğe göre tırmanıcı (sarılan) bir odunsu bitkidir.
Doğal ortamında kendi gövdesi üzerinde dik duramaz. Işığa ulaşabilmek için çevresindeki ağaçlara, kayalara veya desteklere tutunarak büyür.
Üzümün Tırmanma Mekanizması ve Özellikleri
Üzümün tırmanma mekanizması ve bu süreçteki özellikleri şu şekildedir:
-
Sülükler (Tendrils) ile Tutunma
Üzüm asmasının yapraklarının tam karşısından çıkan, sülük adı verilen ipliksi uzantıları vardır. Bu uzantılar havada veya temasta bir dal, tel veya destek bulduğunda ona dokunur ve dokunma uyarısıyla (tigmotropizma) saat yönünde hızla dönerek desteğin etrafına sarılır. Bir kez tutunduktan sonra odunsulaşır ve asmayı yukarı doğru çeker. -
Ormandaki Stratejisi
Dinozorların yok oluşundan sonra sıklaşan tropikal ormanlarda üzüm, enerjisini kalın ve devasa bir gövde yapmaya harcamak yerine, hızlıca uzayan ince gövdeler geliştirmeyi seçmiştir. Başka ağaçların gövdelerini “merdiven” olarak kullanarak en tepedeki güneş ışığına ulaşır. -
Tarımdaki Durumu (Bağcılık)
Doğada metrelerce yukarı tırmanan bu bitki, tarımda (bağcılıkta) insanlar tarafından kontrol altında tutulur:- Herek ve Tel Sistemleri: Asmaların tırmanma içgüdüsünü yönetmek için bağlarda tel sıraları veya tahta destekler kullanılır.
- Budama: Eğer asma serbest bırakılırsa meyve vermek yerine sürekli yukarı tırmanmaya ve yaprak üretmeye enerji harcar. Bu yüzden her yıl sert budama yapılarak bitkinin enerjisi tırmanmaktan ziyade üzüm salkımlarına yönlendirilir.